ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ VIDEOCLIP «BERGHAIN» ΤΗΣ ROSALIA: ΑΝΑΛΥΣΗ, ΕΡΜΗΝΕΙΑ, ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ
1. Ποια είναι η Rosalía;
1.1. Η καλλιτεχνική ταυτότητα της Rosalía
Η Ισπανίδα καλλιτέχνης Rosalía Vila Tobella (γεν. 1992) https://www.biography.com/musicians/rosal%C3%ADa-vila-tobella συγκαταλέγεται ανάμεσα στις σημαντικότερες εκπροσώπους της meta-pop παγκοσμίως. Η πορεία της ξεκίνησε από το «conceptual folk» (αποδόμηση του παραδοσιακού φλαμένκο) https://www.youtube.com/watch?v=NfDEEyg3AdA πέρασε στον «μαξιμαλισμό» (συνδυασμό διαφορετικών στυλ και υφών, πυκνές μουσικές ενορχηστρώσεις, φαντασμαγορικά οπτικά στοιχεία, προκλητικό αισθησιακό αποτέλεσμα) https://www.youtube.com/watch?v=e-CEd6xrRQc&list=RDe-CEd6xrRQc&start_radio=1 και πλέον καταλήγει σε μια «μινιμαλιστική avant-garde» αισθητική.
1.2. Επιρροές
Η Rosalía έχει καλλιτεχνικές συνάφειες, αλλά και διαφορές, με εμβληματικές μορφές της pop music.
Χαρακτηριστικές είναι οι συνάφειες με τη Madonna, η οποία ήταν η πρώτη που ενσωμάτωσε στη μουσική της στοιχεία της μαζικής υποκουλτούρας. Το ίδιο επιχειρεί και η Rosalía με τη διαφορά ότι η ενσωμάτωση δεν γίνεται αυτούσια, αλλά αποδομητικά. Η μουσικός διασπά τα πρωτογενή υλικά του techno και του φλαμένκο στα δομικά τους στοιχεία και τα ανασυνθέτει σε κάτι εντελώς νέο και υβριδικό.
Συνάφειες και διαφορές έχει και με τη Lady Gaga. Όπως εκείνη υιοθετεί το μαξιμαλιστικό και σουρεαλιστικό ύφος, ωστόσο, η δική της συμβολή είναι περισσότερο η επανασύνθεση των υλικών της τέχνης με μινιμαλιστική διάθεση. Για παράδειγμα, ενώ ο Lady Gaga προκαλεί με το excentrique ντύσιμο, η Rosalía ξαφνιάζει με τον τρόπο με τον οποίο το σώμα της ενσωματώνεται με τον μουσικό ρυθμό.
Η πορεία της Rosalía είναι μια διαρκής μετάλλαξη από τον παραδοσιακό λυρισμό (φλαμένκο) στον μινιμαλισμό με στοιχεία βιομηχανικής αισθητικής. Σήμερα είναι μια ολιστική καλλιτέχνης, που επαναπροσδιορίζει την pop μουσική σε νέες αισθητικές συνθέσεις, που μοιάζουν περισσότερο με performances και avant garde ποιητικές συνθέσεις. Χρησιμοποιεί το σώμα και τη μουσική της ως πειραματικά μέσα και ως «πρώτη ύλη» για να χτίσει πολύσημα οπτικοακουστικά συστήματα.
2. Το μουσικό videoclip «Berghain» της Rosalía
2.1. Τα πραγματολογικά δεδομένα (realia) του έργου
Το μουσικό video clip «Berghain» της Rosalía https://www.youtube.com/watch?v=htQBS2Ikz6c&t=186s από το album LUX κυκλοφόρησε στις 27 Οκτωβρίου 2025 σε συνεργασία με τους γνωστούς μουσικούς της σύγχρονης pop πειραματικής μουσικής Björk και Yves Tumor.
Στο πρώτο και δεύτερο μέρος τραγουδά η Rosalía και στα άλλα δύο μέρη η Björk και ο Yves Tumor. Οι στίχοι συνδυάζουν τρεις γλώσσες γερμανικά, ισπανικά και αγγλικά.
Τη σκηνοθεσία σχεδίασε η εταιρεία CANADA (Nicolas Méndez), η οποία παράγει οπτικοακουστικά προϊόντα με βάση την αισθητική του σουρεαλιστικού μινιμαλισμού, στην οποία η εικόνα παρουσιάζεται ως «κλινικά» καθαρή αλλά και νοηματικά «παράξενη».
2.2. Κειμενικό περιεχόμενο
Ο τίτλος «Berghain» παραπέμπει στο ομώνυμο διάσημο νυχτερινό club του Βερολίνου που θεωρείται από πολλούς η «παγκόσμια πρωτεύουσα της techno» https://www.berghain.berlin/en/. Στεγάζεται σε ένα παλιό εργοστάσιο παραγωγής ενέργειας στα όρια των περιοχών Kreuzberg και Friedrichshain, εξ ου και το όνομά του «Berghain», το οποίο είναι σύνθεση των λέξεων Berg (βουνό/Kreuzberg) και Hain (άλσος/Friedrichshain) συμβολίζοντας την ένωση του αστικού και βιομηχανικού χώρου με το πρωτόγονο φυσικό περιβάλλον.
Οι στίχοι του τραγουδιού χωρίζονται σε τέσσερα μέρη. Νοηματικά συγκροτούν μια πορεία από την απόλυτη ερωτική και σωματική εξάρτηση, προς την επιθυμία προς το πνεύμα και τη «θεία παρέμβαση» και τελικά προς την ωμή πραγματικότητα της σημερινής υλικότητας του έρωτα.
Το πρώτο μέρος είναι στα γερμανικά και σε αυτό τραγουδά η Rosalía. Οι στίχοι αποτελούν μια δήλωση απόλυτης, σχεδόν βιολογικής ταύτισης με τον ερωτικό άλλο.
Seine wut ist meine wut
Seine liebe ist meine liebe
Sein blut ist mein blut
Die flamme dringt in mein gehirn ein
wie ein blei-teddybär
ich bewahre viele dinge in meinem herzen auf
deshalb ist mein herz so schwer
Η οργή του είναι η οργή μου
Η αγάπη του είναι η αγάπη μου
Το αίμα του είναι το αίμα μου
Η φλόγα εισχωρεί μέσα στον εγκέφαλό μου
σαν ένα μολυβένιο αρκουδάκι
φυλάω πολλά πράγματα μέσα στην καρδιά μου
γι' αυτό η καρδιά μου είναι τόσο βαριά
Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι: «Seine angst ist meine angst... Sein blut ist mein blut» (Ο φόβος του είναι φόβος μου... Το αίμα του είναι αίμα μου) που περιγράφουν μια απόλυτη, σχεδόν τρομακτική ταύτιση με τον άλλο. Η εικόνα του «blei-teddybär» (μολυβένιο αρκουδάκι) είναι, επίσης, χαρακτηριστική. Το αρκουδάκι συμβολίζει την παιδικότητα και την ανάγκη για στοργή και ασφάλεια, αλλά το «μολυβένιο αρκουδάκι» γίνεται βαρύ και επικίνδυνο σαν σφαίρα, υποδηλώνοντας έτσι ότι η ρομαντική αγάπη γίνεται βάρος που εισβάλλει στο σώμα σαν αβάσταχτο βάρος.
Το δεύτερο μέρος είναι στα ισπανικά. Εδώ η Rosalía μιλά για την εξαφάνιση του εγώ.
ternura pa’l café
solo soy un terrón de azúcar
Sé que me funde el calor
sé desaparecer
cuando tú vienes es cuando me voy
Ξέρω πολύ καλά τι είμαι
η τρυφερότητα για τον καφέ
δεν είμαι παρά ένας κύβος ζάχαρης
Ξέρω πως η ζέστη με λιώνει
ξέρω να εξαφανίζομαι
όταν εσύ έρχεσαι, είναι που εγώ φεύγω
Η Rosalía παρομοιάζει τον εαυτό της με κύβο ζάχαρης που λιώνει στον καφέ. Σημειωτικά η ζάχαρη που λιώνει παραπέμπει στη γλυκιά αίσθηση, που όμως εξαφανίζεται και πεθαίνει μέσα στη φλόγα και στη θέρμη του άλλου. Η φράση «sé desaparecer» (ξέρω να εξαφανίζομαι) – είναι μια δήλωση υποταγής στην αμείλικτη επιρροή του άλλου.
Στο τρίτο μέρος τραγουδά η Björk και σε αυτό εισάγεται η έννοια της «divine intervention» (θείας παρέμβασης).
The only way to save us
is through divine intervention
Αυτό είναι θεϊκή παρέμβαση
Ο μόνος τρόπος να μας σώσει
είναι μέσα από μια θεϊκή παρέμβαση
Για την Björk, η δυστοπική αυτή κατάσταση της απώλειας του εαυτού δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί, χωρίς την επέμβαση κάποιας ανώτερης δύναμης, που θα λειτουργήσει ως πνευματική αφύπνιση και σωτηρία.
Στο τέταρτο και τελευταίο μέρος τραγουδά ο Yves Tumor. Οι επαναλαμβανόμενοι στίχοι του παραπέμπουν στη βίαιη σωματική επιβολή.
Love me
Till you love me
Θα σε γ... μέχρι να με αγαπήσεις
Αγάπα με
Μέχρι να με αγαπήσεις
Οι στίχοι «I’ll fuck you till you love me» αντιπροσωπεύουν τον ωμό, σωματικό εξαναγκασμό σε ερωτική διασύνδεση. Είναι η βίαιη επιβολή της αγάπης και η αντίθετη όψη της «ζάχαρης» της Rosalía.
2.3. Το κεντρικό θέμα και το ερώτημα του κειμενικού περιεχομένου
Το κεντρικό θέμα του τραγουδιού είναι η κατάργηση των ορίων μεταξύ του «εγώ» και του «άλλου» στις σημερινές ερωτικές σχέσεις και η αμφίσημη πορεία από τη σωματική ταύτιση (αίμα/φόβος) στην επιθυμία για πνευματική αφύπνιση, αλλά συγχρόνως και το ανέφικτο αυτής της πορείας στη σημερινή «ωμή» πραγματικότητα.
Το ερώτημα που θέτει στους νέους είναι: «Σε έναν κόσμο, όπου όλα είναι ψηφιακά και εφήμερα, πόσο έτοιμοι είμαστε να διαχειριστούμε ισορροπημένα το σώμα μας στις ερωτικές μας σχέσεις;».
2.4. Ερμηνεία του video clip
Θα επιχειρήσουμε την «ανάγνωση» του video clip με βάση το πολυμεθοδικό σχήμα των «Δια-εικονισμών». Οι «Δια-εικονισμοί» (inter-iconisms) είναι μέθοδος κατανόησης και ερμηνείας της τέχνης και των κοινωνικών φαινομένων με βάση το ολιστικό τους νόημα (πολυτροπικό, σημειωτικό, κοινωνικό κ.ά.). Βασικό ρόλο στη μέθοδο παίζει η έννοια του «εικονισμού» ως διαδικασίας πραξιακής και ενσώματης διερεύνησης του νοήματος πέρα από την υλικότητα των φαινομένων.
Σε πρώτο επίπεδο θα επιχειρήσουμε την πολυτροπική ανάλυση (multimodal analysis) του video, η οποία εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους διαφορετικά «κανάλια» επικοινωνίας (ήχος, εικόνα, λόγος) συνεργάζονται για να παράγουν το συνολικό πολυτροπικό νόημα.
Όσον αφορά στον γλωσσικό τρόπο (linguistic mode), οι στίχοι του τραγουδιού αποδίδονται σε τρεις γλώσσες· γερμανικά, ισπανικά, αγγλικά. Τα γερμανικά χρησιμοποιούνται για να προσδώσουν την αίσθηση της «σκληρότητας» και του τελετουργικού (το αίμα, ο φόβος), τα ισπανικά εισάγουν τον λυρισμό και την ποιητική ευαλωτότητα (ο κύβος ζάχαρης που λιώνει), ενώ τα αγγλικά του Yves Tumor εκφράζουν την ωμή επιθυμία.
Ο οπτικός τρόπος (visual mode) σχεδιάζεται από την σκηνοθεσία των CANADA (Nicolas Méndez), η οποία χαρακτηρίζεται από υψηλή αισθητική και σουρεαλιστικούς συμβολισμούς. Οι σκηνές του ιατρείου, του κοσμηματοπωλείου, της χορωδίας, του φυσικού περιβάλλοντος μέσα στο δωμάτιο, του αστικού περιβάλλοντος δεν λειτουργούν ως απλές εικονογραφήσεις των στίχων, αλλά ως νέες ερμηνείες που πλάθουν παράλληλους κόσμους υβριδικής πνευματικότητας.
Ο ακουστικός τρόπος (audio mode) δομείται μέσα από τις αντιθέσεις του μουσικού ρυθμού και του ύφους. Για παράδειγμα οι έντονα ρυθμικοί «βιομηχανικοί» ήχοι της techno συγκρούονται ηχητικά με το λυρικό ύφος της Björk, αναπαριστώντας την πάλη ανάμεσα στην ύλη και στο πνεύμα.
Στη συνέχεια θα επιχειρήσουμε τη σημειωτική ανάλυση του video διερευνώντας τους τρόπους με τους οποίους τα σημεία (σύμβολα) αντιπροσωπεύουν τις κοινωνικές και πολιτισμικές λειτουργίες.
Το «Berghain» σημειωτικά δεν είναι απλώς ένα club· είναι το σύμβολο της σχετικοποίησης των ταυτοτήτων, του απαγορευμένου και της ηδονής.
Το «αίμα» και ο «φόβος» στους γερμανικούς στίχους λειτουργούν ως σημεία απόλυτης εξάρτησης από το ερωτικό υποκείμενο.
Ο κύβος ζάχαρης είναι ένα ισχυρό σημείο για την ευθραυστότητα της Rosalía. Η ζάχαρη που λιώνει στο ζεστό καφέ συμβολίζει την υποταγή και την εξαφάνιση του εαυτού μέσα στον εραστή («sé desaparecer»).
Τα σύμβολα της οπτικής ευσέβειας (visual piety) της καθολικής χριστιανικής λαϊκής κουλτούρας, όπως η Ιερή Καρδιά, το αγαλματίδιο της Παρθένου Μαρίας, η εικόνα του Χριστού, σηματοδοτούν τη «θεία παρέμβαση» και λειτουργούν ως σημεία λύτρωσης. Σε έναν κόσμο βιομηχανικό και σκοτεινό, η τέχνη και η πνευματικότητα είναι, ίσως, η μόνη διέξοδος. Άλλωστε, όπως δήλωσε η ίδια η Rosalía σε συνέντευξή της, τα τραγούδια της στο album LUX εξερευνούν θέματα πίστης και αγάπης και η έμπνευσή της είχε ως πηγές τον «γυναικείο μυστικισμό» και τη ζωή αγίων γυναικών. Το λευκό περιστέρι που φτερουγίζει από το κρεβάτι της Rosalía προς την οροφή του δωματίου υπό τους ήχους του Tumor και ολοκληρώνει το video, μοιάζει σαν θρησκευτική επιτέλεση που αντιπροσωπεύει την αποκαθαρμένη ψυχή από τα πάθη του σώματος.
Συνθέτοντας τις προηγούμενες ερμηνείες και λαμβάνοντας υπόψη το μεταφορικό νόημα που «εικονίζει» το «Berghain» θα λέγαμε ότι μπορεί να προσεγγιστεί ως μια σύγχρονη επιτέλεση μετάβασης, από τον πόνο στην πνευματική λύτρωση και το αντίστροφο, με βάση τις νέες ταυτότητες και τις αναπαραστάσεις του σώματος. Τα ερμηνευτικά ζητήματα που τίθενται είναι καλλιτεχνικά, αλλά και ευρύτερα κοινωνικοπολιτισμικά.
Το τραγούδι περιγράφει την κατάσταση, στην οποία η αγάπη παύει να είναι ένα ευχάριστο συναίσθημα και γίνεται σωματική εξάρτηση. Η ελευθερία της αγάπης μετατρέπεται σε απόλυτη ταύτιση με το «εσύ» («το αίμα σου», «ο φόβος σου»).
Το «Berghain» (ως club), παρόλο που δεν παρουσιάζεται στο video ως χώρος, λειτουργεί σημειωτικά ως αποτελεσματικό αφηγηματικό σκηνικό γι' αυτή τη διαδικασία· ένας χώρος όπου τα σώματα ομογενοποιούνται και σχετικοποιούνται.
H Rosalía δεν προτείνει κάποια «εύκολη» ή «ηθική» λύση, αλλά μια υπαρξιακή διέξοδο με πολλές πιθανές επιλογές.
Μια επιλογή είναι η αποδοχή του πόνου ως λυτρωτικού μηχανισμού από τα σημερινά αδιέξοδα των ερωτικών σχέσεων και του ανέφικτου της αληθινής αγάπης.
Η αφύπνιση μέσω της τέχνης και του ρυθμού είναι, επίσης, μια προτεινόμενη δυνατότητα. Ο έντονος και επαναλαμβανόμενος techno ρυθμός λειτουργεί ως μηχανισμός εμβύθισης και έκστασης που αποκαθαίρει την ψυχή από τον πόνο και το άγχος.
Σημαντικός είναι ο ρόλος της πνευματικής παράδοσης. Η Björk προτείνει τη «σωτηρία» της ψυχής μέσω της υπέρβασης του ανθρώπινου και του υλικού. Εφόσον, οι ανθρώπινες σχέσεις αποτυγχάνουν να ισορροπήσουν ανάμεσα στο «εγὠ» και στο «εσύ», τότε η λύση μπορεί να προέλθει από το «θείο» και το μεταφυσικό. Η χρήση των συμβόλων της χριστιανικής οπτικής ευσέβειας (visual piety), που προαναφέραμε, λειτουργούν καθοριστικά στην οπτικοποίηση αυτής της πρότασης.
Σαφείς είναι οι προθέσεις γεφύρωσης του κενού ανάμεσα στη σύγχρονη μαζική κουλτούρα και στην υψηλή αισθητική. Η Rosalía με βάση τις αρχές της «μινιμαλιστικής avant-garde» καλλιτεχνικής πρακτικής, χρησιμοποιεί την pop ως «δούρειο ίππο» για να εισάγει στοιχεία υψηλής αισθητικής στο νεανικό κατά βάση κοινό, το οποίο επηρεάζεται άμεσα από τη σημερινή μαζική κουλτούρα.
Ωστόσο, στον κεντρικό πυρήνα των επιλογών βρίσκεται το ίδιο το σώμα. Οι οπτικοακουστικές παράμετροι και τα σημειωτικά στοιχεία παραπέμπουν σ΄ ένα αμφίσημο σώμα, το οποίο παρουσιάζεται συγχρόνως, ως υποκείμενο στην απόλυτη ταύτιση με τον άλλο και στην υλική ωμότητα (Yves Tumor), αλλά και «ελεύθερο» να επιλέξει την πνευματική του διάσταση (Björk). Ένα σώμα που συγχρόνως πάσχει και υπόκειται σε εθελούσια εξάρτηση και συγχρόνως μπορεί να λυτρωθεί μέσω της υψηλής αισθητικής και της τέχνης.
Η εναλλαγή του εύθραυστου ρομαντισμού και του ωμού ρεαλισμό στις σύγχρονες ανθρώπινες σχέσεις, σηματοδοτεί την αδυναμία του σημερινού σώματος να αυτοπραγματωθεί ελεύθερα από τις «κρυφές» επιβολές του κυρίαρχου συστήματος. Ανομολόγητη πρόθεση του συστήματος της κατανάλωσης είναι τα άτομα να λειτουργούν ως ανεξάρτητοι καταναλωτές, υποκείμενα στην εύκολη χειραγώγηση. Ωστόσο, επειδή αυτό δεν είναι δυνατό, προτάσσεται το μοντέλο των «αναγκαστικών» σχέσεων, στο οποίο οι ερωτικοί σύντροφοι ασχολούνται συνεχώς με αυτοαναφορικά ψυχολογικά ζητήματα και δεν έχουν ούτε τον χρόνο, αλλά ούτε και τις ικανότητες να κρίνουν τον ίδιο το σύστημα το οποίο με αυτόν τον τρόπο επιβιώνει αλώβητο. Επιπλέον, το μοντέλο αυτό της «απελευθέρωσης» των επιθυμιών και της αέναης αναζήτησης των ερωτικών ταυτοτήτων προβάλλεται ως μεγάλη κατάκτηση του ίδιου του πολιτισμού. Τα βασικά μότο στις συμπεριφορές «μπορώ τα πάντα» και «είμαι ελεύθερος να θέλω τα πάντα» κατασκευάζουν την ψευδή εικόνα των απεριόριστων ευκαιριών, ενώ στην ουσία οδηγούν σε μονόδρομους συμβατικών επιλογών, που δεν ενοχλούν το κυρίαρχο σύστημα και επιβάλλονται χωρίς αντίσταση, αφού τα ίδια τα άτομα επιλέγουν, εκούσια ή ακούσια την αυτό-χειραγώγησή τους.
Στη νέα αυτή δυστοπική πραγματικότητα, το θύμα γίνεται θύτης του εαυτού του και αυτοκαταστρέφεται με αποτέλεσμα την αδυναμία αυτοεκπλήρωσης. Φυσική συνέπεια είναι η αύξηση των ψυχικών παθήσεων ειδικά ανάμεσα στους νέους. Επί της ουσίας η απουσία του ισορροπημένου σώματος, του σώματος ως ενδογενούς νοήματος κι όχι ως μηχανισμού ωμού ρεαλισμού και αέναων επιθυμιών, αφήνει ανεπούλωτο κενό, το οποίο οι νέοι –τουλάχιστον όσοι δεν έχουν καταστήσει τον εαυτό τους ανενεργό— προσπαθούν να αναπληρώσουν σε μία όμως ατελέσφορη διαδικασία, αφού η εργαλειακή εκπαίδευσή τους και η πολυμεσική εξάρτηση, τους έχει αφαιρέσει τα αναγκαία μορφωτικά και ερμηνευτικά εργαλεία. Το αυτοαναφορικό σώμα πάσχει συνεχώς, βρίσκοντας ανακούφιση στην αυοεπιβαλλόμενη οδύνη, ωστόσο το ενδογενές νόημα απουσιάζει αφήνοντας δυσαναπλήρωτα κενά.
Ερμηνευτικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι διακειμενικές διασυνδέσεις του video clip με άλλα έργα της pop κουλτούρας, αλλά και της «επίσημης» τέχνης των Μουσείων και των Γκαλερί.
Στην εγχώρια ελληνική pop κουλτούρα είναι σαφείς οι επιρροές της Μαρίνας Σάττι από τη συνολική αισθητική της Rosalía (βλ. https://marinasatti.com/). Σε πολλές μουσικές και παραγωγές της Σάττι μπορούμε να δούμε άμεσες επιρροές, χωρίς ωστόσο, αυτό να σημαίνει απλή μίμηση. Άλλωστε οι ετεροαναφορές στη σύγχρονη σχεσιακή αισθητική και η mush up κουλτούρα υφίστανται ακόμα και στη λεγόμενη «υψηλή» τέχνη (βλ. Bourriaud 2014).
Διακειμενικές διασυνδέσεις διαπιστώνουμε με ποικίλα έργα της σύγχρονης τέχνης. Άμεσες αναφορές κυρίως διαπιστώνουμε με την τέχνη του Francis Bacon (1909–1992) (ενδεικτικά https://www.tate.org.uk/art/artists/francis-bacon-682), η οποία αποτελεί την πιο ενδιαφέρουσα σπουδή στο σύγχρονο πάσχον σώμα, που μετεωρίζεται ανάμεσα στον πόνο και στη λύτρωση, στην υπαρξιακή οδύνη και στην ηδονή.
 |
| Francis Bacon. Three Studies for Figures at the Base of a Crucifixion. 1944. Ελαιογραφία σε τρία μέρη. Στήριξη, έκαστο: πλαίσιο 94 x 73,7 εκ. έκαστο: 116,2 x 96 x 8 εκ. Λονδίνο, Tate. |
Το «Berghain» συνδέεται άμεσα με την τέχνη της performance. Χαρακτηριστικές είναι οι διακειμενικές συνδέσεις με την performance «Rest energy» (Ενέργεια ηρεμίας) της Marina Abramović. https://www.youtube.com/watch?v=lGwb3rb3yC0
 |
| Marina Abramović και Ulay. Rest Energy. 1980. Performance. |
Η «Rest Energy» (1980) είναι από τις εμβληματικότερες performances της Marina Abramović και του τότε συντρόφου της, Ulay. Πρόκειται για μια ακραία άσκηση εμπιστοσύνης και έντασης διάρκειας τεσσάρων περίπου λεπτών. Η συνθήκη της επιτέλεσης είναι πολύ απλή. Οι δύο καλλιτέχνες στέκονται ο ένας απέναντι στον άλλο. Η Abramović κρατάει το στέλεχος ενός τόξου και ο Ulay τεντώνει τη χορδή και κρατά το βέλος, το οποίο είναι στραμμένο απευθείας στην καρδιά της Abramović. Οι δύο καλλιτέχνες γέρνουν τα σώματά τους προς τα πίσω ώστε να κρατιούνται σε ισορροπία μόνο από το βάρος τους. Η κίνηση αυτή τεντώνει ακόμα περισσότερο το τόξο. Μια απλή λανθασμένη μυϊκή κίνηση ή κάποια απώλεια της συγκέντρωσης των καλλιτεχνών θα μπορούσε να αποβεί μοιραία για την Abramović. Το κοινό που παρακολουθούσε την performance μπορούσε να ακούσει τους χτύπους της καρδιάς των καλλιτεχνών από μικρόφωνα που είχαν τοποθετηθεί στο στήθος τους. Όσο το τόξο τεντωνόταν, τόσο οι ήχοι γίνονταν και πιο γρήγοροι. Το έργο δεν αφορά μόνο στον φυσικό κίνδυνο, αλλά συμβολίζει την απόλυτη παράδοση στον «άλλον». Η Abramović έχει περιγράψει αυτή την performance ως μια από τις πιο δύσκολες της καριέρας της, καθώς η ζωή της βρισκόταν κυριολεκτικά στα χέρια κάποιου άλλου.
Η διασύνδεση της performance «Rest Energy» με το «Berghain» είναι χαρακτηριστική. Και τα δύο έργα έχουν ως κεντρικό θέμα τη διακύβευση της απόλυτης εξάρτησης του σώματος στις ανθρώπινες σχέσεις. Ο χαρακτηριστικός στίχος του τραγουδιού είναι: «Seine angst ist meine angst» (Ο φόβος του είναι φόβος μου) που δηλώνει την απόλυτη εξάρτηση του ενός από τον άλλο συνδέεται με την παράδοση της Abramović στον Ulay. Εάν αυτός αφήσει το βέλος τότε αυτή πεθαίνει. Επιπλέον η προσήλωση του βλέμματος του ενός στα μάτια του άλλου γίνεται το μόνο τους όπλο για τον κίνδυνο, αλλά και συγχρόνως με τον τρόπο αυτό μπορούν να βλέπουν τον φόβο στα μάτια του άλλου. Ο ρυθμικός ήχος της techno στο τραγούδι παραπέμπει στους επιταχυνόμενους χτύπους της καρδιάς που κατέγραφαν τα μικρόφωνα στην performance. Ο άλλος στίχος του τραγουδιού «…ist mein herz so schwer» (…η καρδιά μου είναι τόσο βαριά) αντικατοπτρίζεται στην εικόνα του τρέμουλου που κάνουν τα χέρια των καλλιτεχνών στην performance από την ψυχική εξάντληση.
Το πάσχον σώμα είναι το θεματικό κέντρο κι άλλων performances της Abramović. Το 1974 στην Galleria Studio Morra της Νάπολης η Abramović θα παρουσιάσει την εξάωρη performance «Rhythm 0», στην οποία η καλλιτέχνης άφηνε το κοινό να κάνει ό,τι ήθελε στο σώμα της με 72 αντικείμενα (από τριαντάφυλλα μέχρι όπλα). Με τον τρόπο αυτό εξερευνούσε τα πολιτισμικά όρια της κοινωνικής βίας.
Στη μεγάλης διάρκειας performance «The Great Wall Walk» (1988) η Marina Abramović και ο Ulay περπάτησαν 2.500 χιλιόμετρα στο Σινικό Τείχος ο ένας προς τον άλλον για να αποχαιρετιστούν οριστικά. Η διαδικασία συνδέεται με τον στίχο του «Berghain»: «cuando tú vienes es cuando me voy» (όταν εσύ έρχεσαι, είναι που εγώ φεύγω).
2.5. Εκπαιδευτικές προσεγγίσεις και αναστοχασμοί
2.5.1. Ερωτήματα
Το video clip «Berghain» θα μπορούσε να αποτελέσει την αφορμή για την ανάπτυξη παιδαγωγικών δράσεων με στόχο την παραγωγή καλλιτεχνικού έργου με βάση συγκεκριμένες περιστάσεις επικοινωνίας που θα έχουν νόημα για τους μαθητές. Βέβαια, το κειμενικό περιεχόμενο του τραγουδιού σε μερικά σημεία καθιστά απαγορευτική την ανάπτυξη εκπαιδευτικών δράσεων στο σχολείο. Ωστόσο, παρόμοιες δράσεις μπορούν να αναπτυχθούν σε καλλιτεχνικές ομάδες νέων ή ενηλίκων σε προγράμματα μη τυπικής εκπαίδευσης.
Επιπλέον, η ενασχόληση των εκπαιδευτικών με προϊόντα της σύγχρονης πολυμεσικής κουλτούρας, η οποία επηρεάζει σε πολύ μεγάλο βαθμό τα σημερινά παιδιά και του νέους, τους δίνει τη δυνατότητα να κατανοήσουν πληρέστερα το ευρύτερο κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και η εκπαίδευση, αλλά και του δικού τους ρόλου ως κριτικών ερμηνευτών κι όχι ως παθητικών πολλαπλασιαστών του συστήματος.
Τα ερωτήματα που μπορούν να τεθούν ως αφετηρία σχεδιασμού και αναστοχασμού εκπαιδευτικών δράσεων με αφορμή το video clip είναι τα εξής:
Ποιες ιδέες του video clip μπορούν να έχουν προσωπικό νόημα στους σημερινούς νέους;
Ποιες περιστάσεις επικοινωνίας μπορούν να κινητοποιήσουν τους μαθητές για την παραγωγή καλλιτεχνικού έργου;
Ποιες μορφές μπορούν να έχουν οι παραγόμενες εργασίες;
2.5.2. Μεθοδολογικές προτάσεις
Οι μεθοδολογικές μας προτάσεις βασίζονται στις αρχές της έρευνας – δράσης (action research) και στις ποιοτικές μεθοδολογίες που βασίζονται στην τέχνη (art-based methodologies) με άξονα τις τοποθετημένες πρακτικές πεδίου (in situ situated practices) και τις βιωματικές καταστάσεις που έχουν νόημα για τους εκπαιδευόμενους.
Η συνθετική αυτή μεθοδολογία σχετίζεται με το ερμηνευτικό σχήμα των «Δια-εικονισμών» και ακολουθεί το γενικό σχήμα (βλ. ενδεικτικά Γραίκος 2021):
Ενεργητική θέαση και συμμετοχική παρατήρηση → στοχασμός, βιωματική εμπλοκή και ανοικείωση → διάδραση, πρόκληση δημιουργικής έκφρασης με βάση πραγματικές περιστάσεις επικοινωνίας.
ΦΑΣΗ 1: Ενεργητική θέαση και συμμετοχική παρατήρηση.
Πληροφορίες για τα realia του έργου.
Ανάλυσή του ως πολυτροπικού και σημειωτικού κειμένου.
Εστίαση στη σημειολογία των υλικών (για παράδειγμα: θρησκευτικά σύμβολα vs στίχοι ωμού ερωτισμού, ζάχαρη vs μόλυβδος κ.ά.).
Στοιχεία οπτικοακουστικού γραμματισμού (visual literacy).
ΦΑΣΗ 2: Στοχασμός, βιωματική εμπλοκή και ανοικείωση από τη mainstream κουλτούρα
Η εφηβεία είναι η ηλικιακή φάση των συναισθηματικών υπερβολών και των έντονων σωματικών ορμών. Οι σημερινοί έφηβοι υιοθετούν τις πολυμεσικές αισθητικές της αντίδρασης και της οριακότητας (αισθητική «edgy») που εκπροσωπεί ο Tumor. Για παράδειγμα η αιχμηρή και σχεδόν πρωτόγονη φράση «I’ll fuck you till you love me» είναι μια άμεση αναφορά στο «εδώ και τώρα» των εφήβων.
Αντίθετα, η έκκληση της Björk για «πνευματική αφύπνιση» είναι ακατανόητη για τους εφήβους που έχουν συνηθίσει στον ρεαλισμό της trap ή της mainstream εφηβικής κουλτούρας και δεν έχουν αναπτύξει την ικανότητα της μεταφορικής σκέψης και της ποιητικής ενσυναίσθησης.
Η παιδαγωγική πρόκληση που τίθεται είναι το κατά πόσο το video clip μπορεί να αποτελέσει την αφορμή για την ανοικείωση των νέων από τη meanstream κουλτούρα και την πρόσκληση κριτικού αναστοχασμού.
Η διαδικασία της ανοικείωσης θα πρέπει να είναι ενσώματη και βιωματική. Ο σκοπός είναι να κατανοήσουν οι νέοι τη σημασία του μεταφορικού λόγου που βασίζεται στις αντιθέσεις υλικών αντικειμένων και να κατανοήσουν τις συναισθηματικές αλλαγές που προκαλούν. Ερωτήματα που μπορούν να τεθούν είναι: «Στο “Berghain” η Rosalía περιγράφει τον εαυτό της ως έναν "κύβο ζάχαρης που λιώνει στον καφέ" και την αγάπη ως ένα "μολυβένιο αρκουδάκι" που βαραίνει την καρδιά και τον εγκέφαλο. Αν έπρεπε να δώσετε μια υλική μορφή σε ένα δικό σας συναίσθημα (π.χ. στο άγχος των εξετάσεων ή στον πρώτο έρωτα), τι υλικό θα ήταν αυτό; Θα ήταν κάτι που λιώνει, κάτι που καίει ή κάτι που βαραίνει;»
Το club Berghain του Βερολίνου είναι ίσως το διασημότερο club του κόσμου, το οποίο όμως λειτουργεί σαν μια ετεροτοπία (με την έννοια του Foucault) ή ως μη-τόπος (με την έννοια του Marc Augé), αφού όσοι εισέρχονται σε αυτό υπόκεινται σε εξειδικευμένο έλεγχο και απαγορεύονται κάθε είδους καταγραφές στον εσωτερικό χώρο. Το ερώτημα που μπορεί να τεθεί είναι: «Γιατί πιστεύετε ότι η Rosalía επέλεξε έναν χώρο διασκέδασης για να μιλήσει για "θεϊκή παρέμβαση"; Υπάρχουν σήμερα "ναοί" για τους νέους που δεν είναι θρησκευτικοί;»
Στους στίχους του τραγουδιού συνυπάρχουν πολλά έμφυλα στερεότυπα, τα οποία θα μπορούσαν να αποδομηθούν με αναστοχαστικά ερωτήματα, όπως: «Ο Yves Tumor λέει "Θα σε κάνω να με αγαπήσεις με τη βία", ενώ η Rosalía λέει "Ξέρω να εξαφανίζομαι όταν έρχεσαι". Ποια από τις δύο στάσεις θεωρείτε πιο "δυνατή" και ποια πιο "επικίνδυνη"; Είναι η αγάπη μια μάχη επικράτησης ή μια πράξη υποχώρησης;»
Η ανοικείωση από τη μαζική κουλτούρα και η προσέγγιση της «υψηλής» αισθητικής αποτελεί μία ακόμα ενδιαφέρουσα εκπαιδευτική πρόκληση. Η Rosalía, εντέχνως συνδυάζει στοιχεία της κλασικής μουσικής παράδοσης, όπως η χορωδία και το εκλεπτυσμένο μουσικό ύφος, με στοιχεία της pop μουσικής κουλτούρας, όπως τα δυνατά beat και οι techno ήχοι, με σκοπό να δώσει εναλλακτικές αισθητικές λύσεις στους νέους μέσω της σωματικής εμπειρίας (vibe). Το αναστοχαστικό ερώτημα που θα μπορούσε να τεθεί είναι: «Το video clip “Berghain” δεν έχει τα έντονα χρώματα και το φαντασμαγορικό ύφος της συνηθισμένης pop. Είναι ψυχρό, χωρίς αισθησιακές υπερβολές και χωρίς υπολογιστικά εφέ (CGI). Γιατί μια pop star επιλέγει να μην είναι “σέξυ” με τον συμβατικό τρόπο της σημερινής pop κουλτούρας; Τι συναισθήματα μας προκαλεί αυτή η εικόνα σε αντίθεση με την εικόνα των συνηθισμένων pop σταρ;»
Ο κριτικός αναστοχασμός μπορεί να προκληθεί και με τις διακειμενικές διασυνδέσεις με άλλα έργα της σύγχρονης τέχνης, όπως για παράδειγμα με την performance «Rest Energy» (1980) της Marina Abramović και του Ulay. Ενδεικτικά ερωτήματα που μπορούν να τεθούν είναι: «Στην performance “Rest Energy”, το βέλος σημαδεύει την καρδιά της Abramović. Στο “Berghain”, ο φόβος του "άλλου" γίνεται φόβος της Rosalía. Πώς συνδέεται η έννοια της "εμπιστοσύνης" με τον "κίνδυνο" και στα δύο έργα;». Επίσης: «Ο ήχος των χτύπων της καρδιάς στο Rest Energy λειτουργεί όπως ο techno ρυθμός στο Berghain. Πώς επηρεάζει ο ρυθμός αυτός τον τρόπο που νιώθετε το σώμα σας καθώς παρακολουθείτε τα έργα;»
ΦΑΣΗ 3: Διάδραση, πρόκληση δημιουργικής έκφρασης με βάση πραγματικές περιστάσεις,
Η φάση της δημιουργικής έκφρασης βασίζεται στην έννοια της «μετατόπισης» σύμφωνα με την οποία ο μαθητής από τον ρόλο του παθητικού θεατή του video clip παράγει το δικό του έργο ως «σκηνοθέτης» του δικού του εαυτού. Το στοιχείο που θα πυροδοτήσει αυτή τη μετατόπιση είναι η ύπαρξη πραγματικής «περίστασης επικοινωνίας» με βάση το ενδιαφέρον των μαθητών. Ορισμένες ιδέες για δημιουργικές δράσεις που βασίζονται σε ενεργή εμπλοκή των εκπαιδευομένων είναι:
· Οι μαθητές αναλαμβάνουν να συνθέσουν μια ανάρτηση στο Instagram της ομάδας τους, η οποία θα περιλαμβάνει screenshots του video clip και σύντομη λεζάντα 200 λέξεων στην οποία θα εξηγούν γιατί το «Berghain» είναι έργο τέχνης που αξίζει να εκτεθεί σε ένα Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης.
· Οι μαθητές δημιουργούν ένα «thread» ή ένα «story» στο οποίο εξηγούν τη σύνδεση Rosalía-Abramović, χρησιμοποιώντας οπτικά τεκμήρια και hashtags που αφορούν στη σύγχρονη τέχνη.
· Σύνταξη ενός άρθρου 1.000 λέξεων για το blog της ομάδας και παράλληλη αναδημοσίευση στα τοπικά μέσα, με θέμα: «Μπορεί η pop να είναι υψηλή τέχνη; η περίπτωση του “Berghain”».
· Σε ομάδες των δύο, τα παιδιά καλούνται να δημιουργήσουν μια σύντομη performance 30 δευτερολέπτων που να οπτικοποιεί έναν στίχο του τραγουδιού (π.χ. την έννοια του «λιώνω» ή του «βαραίνω») και να την παρουσιάσουν στην ομάδα ή να την βιντεοσκοπήσουν.
· Παιχνίδι ρόλων που θα παρουσιαστεί στην ολομέλεια σε δυάδες. Ένας μαθητής κάνει τον δημοσιογράφο και ένας άλλος τον σκηνοθέτη των CANADA, συζητώντας τις αισθητικές επιλογές του βίντεο και τη χρήση του CGI.
· Σύνθεση «Πολυτροπικού ημερολογίου θέασης του video clip “Berghain”» το οποίο θα παρουσιαστεί στην ομάδα, στο blog και πιθανώς σε κάποια performance της ομάδας. Αντί για ένα απλό κείμενο, το ημερολόγιο μπορεί να περιλαμβάνει: screenshot από το clip που τους προκάλεσε τη μεγαλύτερη αμηχανία. Λέξη-κλειδί (στα γερμανικά, ισπανικά ή αγγλικά) που τους «στοίχειωσε». Σύντομο ηχητικό σχόλιο στο οποίο να περιγράφουν τι ένιωσαν στο σώμα τους κατά τη διάρκεια της μετάβασης από τη φωνή της Rosalía στον Yves Tumor.
· Σχεδιασμός σύντομου video performance poetry, που θα περιλαμβάνει εικόνες, ηχοτοπίο και ποιητικό κείμενο με αφορμή το «Berghain». Το ποιητικό κείμενο μπορεί να είναι αυτοβιογραφικό με βάση προσωπικές ενσώματες εμπειρίες και οι εικόνες να συνδέονται πολύσημα και πολυτροπικά με το ποιητικό κείμενο. Το ηχοτοπίο θα πρέπει να συνδέεται με το κείμενο και να μεταφέρει την ατμόσφαιρα του τραγουδιού με ηχητικό υλικό που θα προκύψει από επιτόπου έρευνα. Μερικές ιδέες για τη σύνθεση του ηχοτοπίου (εφόσον και το ποιητικό κείμενο αναπτύσσεται με τον ίδιο τρόπο) είναι οι εξής: Εισαγωγή δύο λεπτών στην οποία ακούγεται ένας συνεχής υπόκωφος θόρυβος από καταγραφή σε νεανικό club. Ακολουθεί ήχος μετρονόμου στους 60 παλμούς ανά λεπτό που είναι ο ρυθμός της καρδιάς σε ηρεμία. Στα επόμενα τρία λεπτά σταδιακά αυξάνει η ένταση με την είσοδο ρυθμικού μεταλλικού μοτίβου industrial techno όχι πολύ γρήγορος. Αρχίζει η αφήγηση του ποιητικού κειμένου με βαθύ σωματοποιημένο ύφος. Σταδιακά, ο ήχος του μετρονόμου αντικαθίσταται από πραγματικό ηχογραφημένο χτύπο καρδιάς που επιταχύνεται, δημιουργώντας την αίσθηση της αγωνίας και του «κινδύνου». Απότομη διακοπή του ρυθμού. Μένει μόνο μια αιθέρια, ηλεκτρονική μελωδία (ambient) που θυμίζει τη φωνή της Björk. Παρεμβάλλονται ήχοι που συλλέχθηκαν από τη φύση, όπως άνεμος, θρόισμα φύλλων, θάλασσα που συνυφαίνονται με βιομηχανικούς ήχους.
ΦΑΣΗ 4: Αναστοχασμός
Ο αναστοχασμός των παραγόμενων δράσεων από τον εκπαιδευτικό αφορά στην ανταπόκριση στους αρχικούς στόχους και στα προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα με βάση πολυμεθοδικά ποιοτικά εργαλεία. Τα ερωτήματα που τίθενται είναι:
Ποιες πρακτικές ενδείξεις μαθητικού ενδιαφέροντος καταγράφηκαν;
Πόσο πολυμεσικό και πολυτροπικό ήταν το αποτέλεσμα;
Ποια ήταν η δυναμική της δράσης, όσον αφορά στην ανάπτυξη προσωπικού νοήματος στα παιδιά και ποια ήταν η εμβέλεια στο άμεσο περιβάλλον, όσον φορά στην κριτική κατανόηση κρίσιμων κοινωνικοπολιτισμικών προβλημάτων;
Ποιες ήταν οι ενδείξεις για αναστοχαστικές αλλαγές των ίδιων των εκπαιδευτικών;
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Abramović, M. (2016). Walk Through Walls: A Memoir. Crown Archetype.
Augé, Marc (2025). Μη τόποι. Εισαγωγή σε μια ανθρωπολογία της υπερνεωτερικότητας. Επιμέλεια: Παναγιώτης Σουλτάνης. Μετάφραση: Ροζαλί Σινοπούλου. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
Barthes, R. (2001). Εικόνα – Μουσική – Κείμενο. (4η εκδ./ 1η εκδ. 1988). Πρόλογος: Γ. Βέλτασος. Μετάφραση: Γ. Σπανός. Αθήνα: Πλέθρον.
Bourriaud, Nicolas (2014). Μεταπαραγωγή. Η κουλτούρα ως σενάριο: πώς η τέχνη επαναπρογραμματίζει τον κόσμο. Μετάφραση, επιστημονική επιμέλεια: Δημήτρης Γκινοσάτης. Αθήνα: Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών.
Bourriaud, Nicolas (2014). Σχεσιακή Αισθητική [Esthétique relationnele, 1998]. Μετάφραση, επιστημονική επιμέλεια: Δημήτρης Γκινοσάτης. Αθήνα: Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών.
Foucault, Michel (1984). Περί αλλοτινών χώρων (Des espaces autres) [1967] Ετεροτοπίες. Architecture, Mouvement, Continuité 5 (1984), 46-49.
Goldberg, R. (2011). Performance Art: From Futurism to the Present. London: Thames & Hudson.
Kalantzis, Μ. & Cope, Β. (2001). Πολυγραμματισμοί. Στο Α-Φ. Χριστίδης (επιμ.). Εγκυκλοπαιδικός οδηγός για τη γλώσσα, 214-216. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
Kress, G., Leeuwen, T. van (2010). Η ανάγνωση των εικόνων. Η γραμματική του οπτικού σχεδιασμού. Επιμέλεια: Φωτεινή Παπαδημητρίου. Μετάφραση: Γιώτα Κουρμεντάλα. Αθήνα: Επίκεντρο.
Schechner, R. (2011). Η θεωρία της επιτέλεσης. Επιμέλεια: Μάγδα Ζωγράφου, Φίλιππος Φιλίππου. Μετάφραση: Νάνσυ Κουβαράκου. Αθήνα: Τελέθριον.
Wood, Catherine (2022). Performance in Contemporary Art [2018]. London: Tate.
Γραίκος, Νικόλαος (2021). “Deep eyes” Εργαστήριο Πολυτροπικών Δραστηριοτήτων Οργανισμού Φεστιβάλ Ολύμπου: μια έρευνα–δράση άτυπης εκπαίδευσης με βάση τις τέχνες [“Deep eyes” Olympus Festival Organization Workshop of Multimodal Activities: an action-research of non-formal education based on arts]. Στο: Σταύρος Γρόσδος & Χρυσή Πρασσά (επιμ.), Προτάσεις Τέχνης και Πολιτισμού στην Εκπαίδευση. Πρακτικά Πανελληνίου Συνεδρίου. Θεσσαλονίκη: Περιφερειακή Διεύθυνση Π.Ε. και Δ.Ε. Κ. Μακεδονίας, 249-268.
Κοκκίδου, Μαίη (2019). Μουσικό Βίντεο. Οπτικοακουστική Αφήγηση, Εργαλεία Ανάλυσης, Εκπαιδευτικές Εφαρμογές. Αθήνα: Fagotto books.
Χαραλαμπόπουλος Α. (επιμ.) (2006). Γραμματισμός, Κοινωνία και Εκπαίδευση (Πέντε Μελέτες). Θεσσαλονίκη: Α.Π.Θ. – Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη].
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου