Ο ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΣΕΑ. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΤΕΡΟΤΟΠΙΕΣ ΤΟΥ MICHEL FOUCAULT | PERSEUS' MIRROR. SYMPOSIUM ON MICHEL FOUCAULT'S HETEROTOPIAS

 

Ο καθρέφτης του Περσέα είναι το μεταδραματικό project που θα παρουσιάσει το «Εργαστήριο Πολυτροπικών Δραστηριοτήτων “Deep Eyes”» του ΟΡ.ΦΕ.Ο. στο φετινό 55ο Φεστιβάλ Ολύμπου 2026 τη Δευτέρα 31 Αυγούστου και την Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου 2026. [https://youtu.be/IuvOXQIedJ8 | https://www.instagram.com/p/DTqjZE1jhu0/]

Τα μέλη του «Εργαστηρίου» επεξεργάζονται από το Φθινόπωρο του 2025 την έννοια της «ετεροτοπίας» του Michel Foucault ως καλλιτεχνικό και διεπιστημονικό μεθοδολογικό εργαλείο.

Ο Foucault ορίζει τις «Ετεροτοπίες | Heterotopias» (1967/1984) ως πραγματικούς τόπους, που υπάρχουν σε κάθε πολιτισμό και λειτουργούν ως «άλλοι χώροι» ή χώροι ετερότητας. Σε αντίθεση με τις ουτοπίες που είναι μη πραγματικοί ή ιδανικοί τόποι (ήταν η έννοια που επεξεργάστηκε στο περσινό project το Ε.Π.Δ.), οι ετεροτοπίες είναι απτοί τόποι, που λειτουργούν εντός της κοινωνίας με τους δικούς τους, διαφορετικούς από τους συμβατικούς, κανόνες. «Φιλοξενούν» το ασύμβατο, το περιθωριακό ή το παρεκκλίνον, όπως τα ψυχιατρεία, οι φυλακές, οι πολυεθνικές επιχειρήσεις, τα κοιμητήρια, οι κήποι, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα κ.ά. Επιβάλλουν ιδιότυπες πειθαρχίες, τόσο σε αυτούς που βρίσκονται σε αυτές, όσο και όσες/ους επιχειρήσουν να εισέλθουν σε αυτές.

Ωστόσο, οι σημερινές κοινωνίες έχουν μεταβληθεί σημαντικά από την εποχή που ο Foucault επεξεργάστηκε την έννοια της ετεροτοπίας (δεκ. του ΄70). Σήμερα, οι κοινωνίες της πειθαρχίας έχουν μετατραπεί σε κοινωνίες της επίδοσης. Τα κοινωνικά υποκείμενα δεν είναι πια υπάκουα σε εξωτερικές πειθαρχίες, αλλά αυτό-εγκλωβισμένα στον ίδιο τον εαυτό τους. Εργάζονται ακατάπαυστα και σε ιλιγγιώδεις ρυθμούς, ως επιχειρηματίες του ίδιου του εαυτού τους σ΄ ένα σύστημα επιφαινόμενης ελευθερίας, αλλά επί της ουσίας απόλυτα ελεγχόμενου από κερδοσκοπικούς μηχανισμούς.

Το απεριόριστο «μπορώ» είναι το ρήμα που χαρακτηρίζει τα σημερινά άτομα της κοινωνίας της επίδοσης. Παραδόξως, τα επιδοσιακά άτομα παρόλο που βρίσκονται σε μία διαρκή θετικότητα με τον εαυτό τους ικανοποιώντας εύκολα τις εξωγενείς και ναρκισσιστικές τους επιθυμίες, κινδυνεύουν περισσότερο από κάθε άλλη γενιά, από ψυχική κατάρρευση. Ο λόγος είναι απλός. Το αέναο κυνήγι της επίδοσης και του κέρδους οδηγεί στο burn out και στην αυτό-εξουθένωση. Τα άτομα καταρρέουν από την έλλειψη ενδογενούς νοήματος και πραγματικού σκοπού σε αυτήν την ατελέσφορη εκμετάλλευση του εαυτού τους.

Η φουκοκική έννοια της ετεροτοπίας σήμερα θα πρέπει να συμπληρωθεί με νέες επεξεργασίες, οι οποίες θα λαμβάνουν υπόψη τη μεταβολή του είδους της πειθαρχίας που χαρακτηρίζει τις σημερινές κοινωνίες και των έντονων ψυχικών δυσαρρυθμιών που προκαλεί.

Ποιες είναι οι προεκτάσεις αυτής της αλλαγής στην κοινωνική ζωή και με ποιους τρόπους είναι δυνατή η χειραφέτησή μας από τους νέους «αόρατους» μηχανισμούς υποταγής; Πόσο ανοικειωτικά μπορεί να λειτουργήσει η τέχνη στη διαδικασία κατανόησης των νέων κοινωνικών ετεροτοπιών στις οποίες συνειδητά ή ασυνείδητα συμμετέχουμε;

Οι απαντήσεις μας στα ερωτήματα αυτά μόνο υπαινικτικές μπορούν να είναι. Η μεταδραματική μας παράσταση με τον χαρακτηριστικό τίτλο: «Ο καθρέφτης του Περσέα» παρουσιάζει μερικές όψεις της επεξεργασίας της ετεροτοπικής ιδέας στις σημερινές συνθήκες. Η παραπομπή στον μύθο του Περσέα και στην έννοια του καθρέφτη είναι χαρακτηριστική. Όπως είναι γνωστό, ο Περσέας αποκεφάλισε τη φοβερή Μέδουσα χρησιμοποιώντας το τέχνασμα του καθρέφτη –για την ακρίβεια της γυαλιστερής του ασπίδας που τη χρησιμοποίησε ως καθρέφτη— για να αποφύγει να την κοιτάξει απευθείας και να πετρώσει από το δολοφονικό της βλέμμα.

Ο Foucault χρησιμοποιεί τον καθρέφτη μεταφορικά, για να εξηγήσει την έννοια της ετεροτοπίας. Ο καθρέφτης είναι ταυτόχρονα «τόπος» πραγματικός (αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα), αλλά και ανεστραμμένος (το είδωλο της πραγματικότητας) όπως και οι ετεροτοπίες, που είναι ταυτόχρονα πραγματικοί, αλλά και αντιθετικοί τόποι.

Ο καθρέφτης του Περσέα, επιπλέον, αντιπροσωπεύει όλες τις ετεροτοπίες, αλλά και τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να τις κατανοήσουμε. Παραπέμπει στη δυνατότητά μας να αντιμετωπίσουμε τις προσωπικές μας φοβίες, χωρίς να παραλύσουμε, χρησιμοποιώντας την ευφυΐα και την τεχνική, όπως έκανε ο Περσέας.

Η «λοξή» ματιά μέσω του καθρέφτη είναι η ανοίκεια ματιά μέσω της τέχνης, που μας βοηθά έμμεσα να αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα και τους φόβους μας και παράλληλα να κατανοήσουμε τις ετεροτοπίες της κοινωνικής πραγματικότητας, αλλά και του εαυτού μας.

Ο υπότιτλος: «Συμπόσιο για τις ετεροτοπίες του Michel Foucault» παραπέμπει στη δραματουργική συνθήκη της παράστασης, η οποία αρθρώνεται με βάση την οργάνωση επί σκηνής ενός φανταστικού επιστημονικού συμποσίου με θέμα τις ετεροτοπίες. Σε αυτό συμμετέχουν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων, που παρουσιάζουν τις ερευνητικές τους εργασίες με βάση την in situ μελέτη των σύγχρονων ετεροτοπιών. Με τη διαφορά ότι οι παρουσιάσεις των ερευνών τους δεν έχουν τη συμβατική λογοκεντρική μορφή, αλλά αναπαρίστανται ενσώματα από τους performers σε ξεχωριστά δραματοποιημένα επεισόδια.

Οι θεατές μετακινούνται ελεύθερα από σκηνή σε σκηνή, ενώ η ανοιχτή επιτελεστική μορφή της παράστασης τους καλεί σε διαδραστική συμμετοχή.

Ο σκηνογραφικός χώρος είναι ευέλικτος και αναπτύσσεται σε δύο μέρη· τον εξωτερικό χώρο που αντιπροσωπεύει τον συμβατικό χώρου του Συμποσίου και τον εσωτερικό, που είναι διαμορφωμένος ως πολυμεσική installation και στον οποίο εξελίσσονται τα επεισόδια.

Το κειμενικό περιεχόμενο είναι υπαινικτικό και ανοιχτό στη διάδραση με το κοινό, συνδυάζοντας δραματικά επεισόδια, performances, βιωματικές αφηγήσεις, επιτελεστική ποίηση, παρουσιάσεις επιστημονικού λόγου.

Στην παράσταση συμμετέχουν, επίσης, εκπαιδευτικοί του «Συνεργατικού Εργαστηρίου Τέχνης», άλλοι συνεργαζόμενοι καλλιτέχνες και επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων που προσεγγίζουν κριτικά το θέμα των ετεροτοπιών.

Από το Φθινόπωρο του 2025 τα μέλη του Ε.Π.Δ. παρατηρούν και ερευνούν σε πρακτικό επίπεδο τις ετεροτοπικές καταστάσεις της κοινωνικής ζωής. Από την έρευνα αυτή προκύπτουν πολυμεσικές και φωτογραφικές καταγραφές, εικαστικές συνθέσεις, αφηγήσεις, αυτοβιογραφικά και κριτικά κείμενα, τα οποία παρουσιάζονται στο blog της ομάδας προετοιμάζοντας την τελική παράσταση.

Το project «Ο καθρέφτης του Περσέα» εντάσσεται και φέτος στην ενότητα: «Λόγου και Τέχνης παίδευσις» του Φεστιβάλ Ολύμπου, η οποία οργανώνεται από το Ε.Π.Δ. για ένατη συνεχή χρονιά. Στην ενότητα περιλαμβάνεται ακόμη το διήμερο βιωματικό σεμινάριο «Δια-εικονισμοί | Inter-iconisms 1», το οποίο αποτελεί in situ δράση σε αρχαιολογικούς τόπους της Πιερίας, που προσεγγίζονται ως ετεροτοπικά τοπία, με στόχο την πολυαισθητηριακή πρόσληψη και καλλιτεχνική τους αναπαράσταση.