«Ο ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΣΕΑ»: ΜΙΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 55ΟΥ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΟΛΥΜΠΟΥ ΣΕ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ ΝΙΚΟΥ ΓΡΑΙΚΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΤΟΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΑΝΘΡΩΠΟ ΚΑΙ ΤΑ ΔΕΙΝΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ

Του Αντώνη Κάλφα

Στήλη «Μικροϊστορικά». Ολύμπιο Βήμα 12262, έτος 50, 8/9/2026

Φωτο: Pierianews.gr

«Παρόλο που τα σώματα εξακολουθούν να ανήκουν σε ανθρώπους με σάρκα και οστά, όλοι είναι ριγμένοι στο έλεος μιας μετα-ανθρώπινης εξουσίας που ούτε αξίες επικαλείται, ούτε πηγή έχει, ούτε νομιμοποίηση χρειάζεται. Μιας αδέκαστα τυφλής εξουσίας που αρκείται απλώς στο να ασκείται, δηλαδή στο να υπάρχει» ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ

Ο Γραίκος, ευρυμαθής λόγιος με στέρεες εικαστικές προτιμήσεις και επαρκή ιδεολογική σκευή (παιδαγωγικές μεθοδολογίες, θεωρίες της σύγχρονης τέχνης, σύγχρονη εικονολογία) έστησε και φέτος στο πλαίσιο του 55ου Φεστιβάλ Ολύμπου, μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μεταδραματική παράσταση χρησιμοποιώντας την έννοια της ετεροτοπίας του Φουκώ.

Τι είναι όμως το μεταδραματικό θέατρο; Πρόκειται για εκείνο το ρεύμα του θεάτρου μετά το 1990 το οποίο αναπτύσσεται πέρα από τα όρια του παραδοσιακού δραματικού κειμένου και της αναπαράστασης. Ο όρος καθιερώθηκε από τον Γερμανό θεατρολόγο Χανς-Τις Λέμαν στο ομώνυμο βιβλίο του, το οποίο αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη σκηνική τέχνη. Βασικά χαρακτηριστικά αυτού του είδους είναι η απουσία κεντρικής πλοκής, η ισοτιμία των εκφραστικών μέσων (το κείμενο, όταν υπάρχει, γίνεται απλώς ένα ακόμη υλικό ισάξιο με τη μουσική, τον χορό, τον φωτισμό, τα σκηνικά και τα ψηφιακά μέσα), ο επιτελεστικός χαρακτήρας (το θέατρο δεν «σημαίνει» κάτι με βάση μια έτοιμη αφήγηση, αλλά «είναι» μια ζωντανή εμπειρία παρούσα στη στιγμή) ενώ ιδιαίτερος είναι ο ρόλος του θεατή (ο θεατής καλείται να συνθέσει ο ίδιος τα νοήματα και τα ερεθίσματα, αντί να παρακολουθήσει μια παθητική ιστορία).

Στην Ελλάδα, το μεταδραματικό θέατρο άρχισε να κερδίζει έδαφος κυρίως τα τελευταία τριάντα χρόνια με σκηνοθέτες και ομάδες που αμφισβήτησαν την κυριαρχία του κλασικού κειμένου, δίνοντας έμφαση στην εικόνα, το σώμα, τα βιώματα και τον πειραματισμό. Τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ελληνικών περιπτώσεων μεταδραματικού θεάτρου είναι ο Μιχαήλ Μαρμαρινός (οι παραστάσεις του αποδομούν το κλασικό δράμα και χρησιμοποιούν καθημερινά αντικείμενα, βιογραφίες των ηθοποιών), το θέατρο-ντοκουμέντο (καθώς αντικαθιστά τη μυθοπλασία με πραγματικά στοιχεία, συνεντεύξεις και ντοκουμέντα,) καθώς και έργα του Δημήτρη Δημητριάδη (το κείμενο είναι αντιδραματικό αφού χρησιμοποιείται ο ποιητικός μονόλογος, απουσιάζει ο διάλογος κλπ. )

Ας γυρίσουμε όμως πάλι στο έργο: Ο τίτλος του project: «Ο καθρέφτης του Περσέα», προέκυψε, γράφει ο Γραίκος, τόσο από την έννοια του καθρέφτη, η οποία παραπέμπει μεταφορικά στην έννοια της ετεροτοπίας (ο καθρέφτης είναι ταυτόχρονα «τόπος» πραγματικός αφού αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα, αλλά και ανεστραμμένος αφού αποτελεί είδωλο της πραγματικότητας), όσο και από τον μύθο του Περσέα, στον οποίο ο ήρωας αποκεφάλισε τη φοβερή Μέδουσα χρησιμοποιώντας το τέχνασμα του καθρέφτη (της γυαλιστερής του ασπίδας) αποφεύγοντας να την κοιτάξει κατάματα και να πετρώσει από το δολοφονικό της βλέμμα. Ο «καθρέφτης του Περσέα» είναι το «τέχνασμα» για να κοιτάξουμε έμμεσα τους φόβους μας, χωρίς να παραλύσουμε, και με αυτόν τον τρόπο να κατανοήσουμε τις προσωπικές και κοινωνικές ετεροτοπίες.

Ο υπότιτλος: «Συμπόσιο για τις ετεροτοπίες του Michel Foucault» παραπέμπει στη δραματουργική συνθήκη της παράστασης, η οποία βασίζεται στην οργάνωση επί σκηνής ενός φανταστικού «επιστημονικού συμποσίου» με θέμα τις ετεροτοπίες. Οι περφόρμερς αντιπροσωπεύουν τους ερευνητές των σύγχρονων ετεροτοπιών, που παρουσιάζουν τις επιστημονικές τους εργασίες, όχι με τη συμβατική μορφή των προφορικών ανακοινώσεων, όπως συνηθίζεται στα επιστημονικά συνέδρια, αλλά ως ζωντανές αναπαραστάσεις που παρουσιάζονται με τη μορφή δραματοποιημένων επεισοδίων (προσ)καλώντας τους θεατές σε διαδραστική συμμετοχή.

Οι ετεροτοπίες, ως τόποι του «έτερου», δηλαδή του άλλου, του διαφορετικού, του μη κανονικού, εκεί όπου οι κοινωνικές σχέσεις διαφοροποιούνται από τις κυρίαρχες, αποδόθηκαν με συγκεκριμένα υλικά χωρικά παραδείγματα στην φουκωική «ετεροτοπολογία» (φυλακές, νοσοκομεία, ιδρύματα, πολυκαταστήματα, εταιρίες κλπ).

Aπό τη συλλογική επεξεργασία της ομάδας προέκυψε η παρτιτούρα της παράστασης, που περιλαμβάνει ήχους, κινήσεις, λόγο και πολυμεσικό εικαστικό περιβάλλον (installation). Οι θεατές γίνονται συμμέτοχοι στην έρευνα που επιτελείται ενσώματα στον σκηνικό χώρο. Μετακινούνται συνεχώς στους χώρους του Κέντρου Ψηφιδωτών συμπληρώνουν ερωτηματολόγια, απαντούν σε ερωτήματα, απαγγέλλουν ποίηση, μπορούν να «συνομιλήσουν», ακόμα και να αγγίξουν τους περφόρμερς και αναστοχάζονται τη δική τους θέση στον ετεροτοπικό μας κόσμο.

Στην έξυπνα σχεδιασμένη παράσταση του Γραίκου υπήρξε ωστόσο ένα πρόβλημα: το κοινό έπρεπε να συμμετέχει στη δράση στον χώρο του Κέντρου Μεσογειακών Ψηφιδωτών (αυλή και εσωτερική αίθουσα) ενώ η αναπάντεχα μεγάλη συμμετοχή των θεατών εμπόδιζε τη συμμετοχή του—οι θεατές δεν χωρούσαν, δεν μπορούσαν δηλαδή να παρακολουθήσουν την παράσταση. Παράλληλα, η ελευθεριάζουσα δομή της σκηνής (καθισμένοι σε καρέκλες και όρθιοι) καθιστούσε πνιγηρά αδύνατη την παρακολούθηση εφόσον οι καθιστοί δεν έβλεπαν τις σκηνές ή τα ομιλούντα πρόσωπα με συνέπεια μια ωραία χρωματισμένη ετεροτοπία της ασυνήθιστης, σχεδόν χαοτικής, σκηνικής δράσης. (Στο μέλλον και σε παρόμοιες πρωτοποριακές προσπάθειες μήπως πρέπει το Φεστιβάλ και ο Γραίκος να θεσπίσουν συγκεκριμένο όριο θεατών ώστε να έχει νόημα και αποτέλεσμα αισθητικό η ενεργός συμμετοχή των θεατών—απαραίτητη προϋπόθεση όπως ξέρουμε του μεταδραματικού θεάτρου;)

Τέλος, αξίζει να επισημάνουμε και τον αντίλογο στις όντως αποκαλυπτικές ετεροτοπίες του Φουκώ. Όπως σημειώνει ο Lefebvre, σφοδρός πολέμιος των στρουκτουραλιστών (συμπεριλαμβανομένου και του Foucault) ο στρουκτουραλισμός αρνείται την ιστορία και το γίγνεσθαι και εξετάζει τις κοινωνικές δομές με ασύνδετο, αντι-διαλεκτικό τρόπο. Δεύτερον, σύμφωνα με τον ίδιο, παρουσιάζει την ανθρώπινη δραστηριότητα ως το νομοτελειακό αποτέλεσμα δομικών καθορισμών, χωρίς να της δίνει περιθώρια ελευθερίας. Τρίτον, αδυνατούσε να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στο επιστημολογικό, διανοητικό επίπεδο με το πραγματικό, κοινωνικό. Πιο συγκεκριμένα, όταν αναφέρεται στον Foucault, του καταλογίζει μια εμμονή στην ανάλυση του ατόμου εις βάρος του συλλογικού υποκειμένου, την αφηρημένη φύση των χωρικών του μεταφορών (που εμπόδιζαν τη μελέτη της υλικής και πολιτικής διάστασης του κοινωνικού χώρου) και τη μη αναγνώριση της ύπαρξης μορφών γνώσης που δεν εξυπηρετούν την εξουσία.

Το βέβαιο είναι πως οι παραστάσεις της ομάδας πολυτροπικών δραστηριοτήτων του Φεστιβάλ Ολύμπου ωρίμασαν με τα χρόνια, μας συγκινούν, μας προβληματίζουν, τόσο αισθητικά όσο και ιδεολογικά, ενώ, από την άλλη, η αρτιότητα των εντύπων και των συντελεστών (η περφόρμερ Πάμελα Πετάλλι είναι λίαν εξαιρετική), οι ικανότητες των μουσικών αλλά και η καταπληκτική ηχοτοπική δουλειά του ταλαντούχου Δημήτρη Μπάκα δείχνουν τον δρόμο και για την εξαγωγή του μεταδραματικού αυτού ευφρόσυνου θεάματος και σε άλλες πόλεις και Φεστιβάλ!